بررسیهای دیجیتالی جدید روی مهرهای باستانی نشان میدهد که «مرتنیث» احتمالاً حدود ۵۰۰۰ سال پیش، به عنوان اولین پادشاه زن در دودمان اول مصر حکومت کرده است.
پیش از ظهور نامهایی چون کلئوپاترا و هتشپسوت در تاریخ مصر باستان، زنی دیگر ممکن است در جایگاه فرمانروای مطلق قرار گرفته باشد؛ حاکمی که در دوران نخستین دودمان مصر، نه تنها ملکه، بلکه به عنوان «پادشاه» شناخته میشده است.
تحقیقات اخیر حاکی از آن است که «مرتنیث» (Meretneith)، که نامش به معنای «محبوب نِیث» است، احتمالاً یکی از اولین زنان فرمانروای شناختهشده در تاریخ بشر بوده. نِیث، الهه جنگ و مادری در باورهای مصریان باستان بود و نام مرتنیث ارتباط او را با این الهه نشان میدهد.
تا پیش از این، «سوبکنفرو» که حدود ۴۰۰۰ سال پیش در دودمان دوازدهم مصر حکومت میکرد، به عنوان اولین فرمانروای زن رسمی مصر شناخته میشد. اما یافتههای جدید نشان میدهند که مرتنیث ممکن است بیش از هزار سال پیش از او به قدرت رسیده باشد.
سو کلی، مصرشناس دانشگاه چارلز پراگ، و کریستال میلر، باستانشناس دیجیتال دانشگاه بخارست، در پژوهشی تازه، شواهد جدیدی از جایگاه سلطنتی مرتنیث ارائه کردهاند. آنها با استفاده از تکنیکهای تصویربرداری دیجیتال، نوشتههای محو روی مهرهای سلطنتی را بررسی کردند. این روش شامل جداسازی هیروگلیفها، معکوسکردن رنگ تصاویر و افزایش کنتراست آنها بود.
نتیجه این بررسی، شناسایی نام مرتنیث روی «سِرِخ»ها بود؛ قابهای مستطیلی که در مصر باستان برای نام پادشاهان استفاده میشدند. این سرِخها روی ۱۳ درپوش گلی که حدود ۸۰ سال پیش در گورستان باستانی سقاره کشف شده بودند، یافت شدند. این درپوشها برای بستن ظروف سفالی به کار میرفتند و اطلاعاتی درباره محتویات یا صاحبان ظروف روی آنها ثبت میشد.
به گفته پژوهشگران، وجود نام مرتنیث روی چنین نشانههایی بسیار مهم است، زیرا سرِخ معمولاً برای پادشاهان و نه اعضای خانواده سلطنتی به کار میرفت. سو کلی معتقد است که این یافتهها نشان میدهد مرتنیث احتمالاً یک «پادشاه زن» بوده، یعنی فرمانروایی با جایگاهی برابر با پادشاهان مرد، نه صرفاً همسر یا ملکهای با قدرت محدود.
با این حال، جایگاه دقیق مرتنیث همچنان مورد بحث پژوهشگران است. نام او در چندین محوطه مهم، از جمله آرامگاههای سلطنتی ابیدوس و سقاره، دیده شده، اما اینکه آیا او رسماً عنوان پادشاه را داشته یا به عنوان نایبالسلطنه حکومت کرده، هنوز به طور قطعی مشخص نیست.
یکی از مهمترین شواهد قدرت مرتنیث، آرامگاه سلطنتی او در ابیدوس است. این آرامگاه با صدها کوزه بزرگ شراب و نزدیک به ۵۰ اتاق و قبر جانبی برای دفن خدمتکاران و افراد نزدیک به دربار ساخته شده بود. پژوهشگران این آرامگاه را «دفن بدون تردید یک فرمانروا» توصیف کردهاند، زیرا اندازه، ساختار و محتویات آن به آرامگاههای پادشاهان اولیه مصر شباهت دارد.
علاوه بر این، نام مرتنیث روی یک لوح سنگی بزرگ نیز دیده میشود؛ نوعی یادبود که معمولاً برای فرمانروایان ساخته میشد. اگرچه یکی از دو لوح کشفشده از آرامگاه او آسیب دیده، اما نوشته روی لوح دیگر نشاندهنده جایگاه مهم اوست.
شواهدی مانند نام مرتنیث روی سرِخهای سلطنتی، آرامگاه بزرگ در ابیدوس و نشانههای حضورش در ساختار قدرت، همگی از نقش سیاسی مهم او حمایت میکنند.
پژوهشگران احتمال میدهند که مرتنیث حدود ۳۰ سال در ساختار قدرت مصر حضور داشته است. آنها بر این باورند که او شاید ابتدا به عنوان همفرمانروا در کنار دجر، پدر احتمالیاش و سومین پادشاه مصر، فعالیت میکرده است. پس از آن، زمانی که پسرش دِن هنوز کمسنوسال بود، ممکن است نقش نایبالسلطنه را برعهده گرفته و اداره کشور را به جای او انجام داده باشد.
یک مهر کشفشده در آرامگاه دِن نیز احتمالاً فهرستی از فرمانروایان پیشین یا اجداد مورد احترام در آیینهای تدفین را نشان میدهد. در این فهرست، نام مرتنیث با عنوان «مادر پادشاه» ذکر شده است.
شواهد دیگری نیز نشان میدهند که نفوذ مرتنیث پس از پایان دوره حکومتش ادامه داشته است. نام او روی مهر آرامگاه سمرکت، فرمانروای بعدی، دیده شده که به گفته پژوهشگران میتواند نشاندهنده به رسمیت شناخته شدن جایگاه سیاسی او در نسلهای بعدی باشد. برخی نوشتهها همچنین نشان میدهند که او بر خزانه و مقامهای دولتی نظارت داشته و حتی بدون استفاده از عنوان رسمی، اختیاراتی شبیه فرمانروا در اختیار داشته است.
پژوهشگران معتقدند که شرایط سیاسی و جایگاه خانوادگی مرتنیث به او اجازه داده بود تا نقشهای متفاوتی در حکومت برعهده بگیرد؛ از عضو خاندان سلطنتی گرفته تا نایبالسلطنه و احتمالاً پادشاه. اگر این تفسیر درست باشد، مرتنیث یکی از نخستین نمونههای ثبتشده از زنی خواهد بود که در جامعهای با ساختار سلطنتی مردسالار، به آهنگستان بالاترین جایگاه سیاسی مصر باستان دست یافت.
این پژوهش در ژورنال Prague Egyptological Studies منتشر شده است.
